Piątek, 20 listopada 2026 Imieniny: Feliks, Anatol, Rafał Redakcja Kontakt
Wzory matematyczne

Jak obliczyć monotoniczność funkcji?

Autor: Redakcja likekonik.pl Publikacja: 8 sierpnia 2026 3 min czytania
Wykres funkcji matematycznej na układzie współrzędnych oraz pióro na papierze milimetrowym, ilustrujące badanie przebiegu.
Grafika wygenerowana przez AI

Monotoniczność funkcji najłatwiej wyznaczyć za pomocą pochodnej. Gdy f'(x) > 0, funkcja rośnie, a gdy f'(x) < 0, funkcja maleje. Najpierw trzeba jednak określić dziedzinę, a następnie znaleźć miejsca zerowe pochodnej i zbadać jej znak w wyznaczonych przedziałach.

Czym jest monotoniczność funkcji?

Monotoniczność opisuje zachowanie wartości funkcji, gdy zwiększa się jej argument. Funkcja może być monotoniczna w całej dziedzinie albo tylko w określonych przedziałach.

  • Funkcja rosnąca – większym argumentom odpowiadają większe wartości funkcji. Jeżeli x1 < x2, to f(x1) < f(x2).
  • Funkcja malejąca – większym argumentom odpowiadają mniejsze wartości funkcji. Jeżeli x1 < x2, to f(x1) > f(x2).
  • Funkcja stała – przyjmuje tę samą wartość dla wszystkich argumentów z danego przedziału.

Można też spotkać określenia „niemalejąca” i „nierosnąca”. Funkcja niemalejąca może rosnąć albo pozostawać stała, natomiast nierosnąca może maleć albo pozostawać stała. W zadaniach szkolnych najczęściej wyznacza się jednak przedziały, na których funkcja jest rosnąca, malejąca lub stała.

Jaki jest związek między pochodną a monotonicznością?

Pochodna informuje o kierunku zmian funkcji. Jej znak trzeba analizować na całym badanym przedziale, a nie tylko w jednym punkcie. Zależność można zapisać w formie krótkiego zestawienia:

Znak pochodnej f'(x) Monotoniczność funkcji f(x)
f'(x) > 0 Funkcja rośnie
f'(x) < 0 Funkcja maleje
f'(x) = 0 na całym przedziale Funkcja jest stała na tym przedziale

Samo równanie f'(x) = 0 wskazuje punkty, w których funkcja może zmienić monotoniczność. Nie oznacza jeszcze, że funkcja jest stała. Na przykład dla f(x) = x2 pochodna zeruje się w x = 0, ale funkcja maleje po lewej stronie tego punktu i rośnie po jego prawej stronie.

Jak obliczyć monotoniczność funkcji krok po kroku?

W zadaniu z monotoniczności postępuj według następującego schematu:

  1. Wyznacz dziedzinę funkcji – sprawdź, dla jakich x wzór ma sens. Wyklucz miejsca zerowe mianownika, ujemne wartości pod pierwiastkiem parzystego stopnia oraz inne ograniczenia.
  2. Oblicz pochodną f'(x) – zastosuj reguły różniczkowania właściwe dla danego wzoru.
  3. Wyznacz miejsca zerowe pochodnej – rozwiąż równanie f'(x) = 0.
  4. Podziel dziedzinę na przedziały – uwzględnij miejsca zerowe pochodnej oraz punkty, w których funkcja lub pochodna nie istnieje.
  5. Ustal znak pochodnej – wybierz po jednym punkcie z każdego przedziału i oblicz wartość f'(x), albo przeanalizuj znak wyrażenia bez podstawiania.
  6. Sformułuj wnioski – dodatni znak oznacza wzrost funkcji, a ujemny znak oznacza jej spadek.

Końce przedziałów zapisuj zgodnie z dziedziną. Punkt będący miejscem zerowym pochodnej może należeć do dziedziny, ale przedziały monotoniczności często zapisuje się osobno jako przedziały otwarte, na przykład (−∞, −1) oraz (−1, +∞). Punkt wyłączony z dziedziny nie może zostać do nich dołączony.

Rozwiązywanie zadania z monotoniczności funkcji za pomocą pochodnej

Przykład – monotoniczność funkcji kwadratowej

Wyznaczmy przedziały monotoniczności funkcji:

f(x) = x2 + 2x + 17

Jest to wielomian, więc jego dziedzina obejmuje wszystkie liczby rzeczywiste:

Df = ℝ

Obliczamy pochodną:

f'(x) = 2x + 2

Następnie szukamy miejsca zerowego pochodnej:

2x + 2 = 0

2x = −2

x = −1

Punkt x = −1 dzieli dziedzinę na dwa przedziały:

(−∞, −1) oraz (−1, +∞)

Sprawdzamy znak pochodnej. Dla x = −2, które należy do pierwszego przedziału:

f'(−2) = 2 · (−2) + 2 = −2

Pochodna jest ujemna, więc funkcja maleje na przedziale (−∞, −1).

Dla x = 0, które należy do drugiego przedziału:

f'(0) = 2 · 0 + 2 = 2

Pochodna jest dodatnia, więc funkcja rośnie na przedziale (−1, +∞).

Ostateczny wniosek brzmi:

  • Funkcja f(x) = x2 + 2x + 17 jest malejąca na przedziale (−∞, −1).
  • Funkcja f(x) = x2 + 2x + 17 jest rosnąca na przedziale (−1, +∞).

W punkcie x = −1 pochodna jest równa zero. W tym przykładzie nie oznacza to stałości funkcji, lecz punkt, w którym zmienia ona kierunek zmian.

Na co uważać przy wyznaczaniu monotoniczności?

Najczęstszy błąd polega na pominięciu dziedziny. W funkcji wymiernej trzeba wykluczyć miejsca zerowe mianownika, a w funkcji z pierwiastkiem sprawdzić warunki określoności. Każdy taki punkt może dzielić dziedzinę na osobne przedziały.

Pochodna daje bezpośredni wniosek o monotoniczności na przedziale, gdy funkcja jest na nim różniczkowalna. Jeśli w pewnym punkcie pochodna nie istnieje, punkt ten również trzeba uwzględnić przy podziale dziedziny i osobno sprawdzić zachowanie funkcji po obu stronach.

W praktyce wystarczy zapamiętać kolejność: dziedzina, pochodna, miejsca zerowe, znaki pochodnej, przedziały monotoniczności. Taki schemat pozwala rozwiązać większość standardowych zadań bez rysowania wykresu.

Redakcja likekonik.pl

Likekonik.pl to pomoc w nauce przedmiotów ścisłych. Zebraliśmy wzory matematyczne, fizyczne i chemiczne razem z wyjaśnieniem, kiedy i jak je stosować. Omawiamy geometrię, funkcje i statystykę oraz rozwiązujemy przykładowe zadania krok po kroku. Tłumaczymy pojęcia, z którymi uczniowie i studenci mają najwięcej kłopotu. Piszemy przystępnie, tak żeby z naszych materiałów można było szybko powtórzyć materiał przed sprawdzianem, maturą lub kolokwium.

761 opublikowanych artykułów zobacz wszystkie

Przeczytaj też

Spis treści · 5 sekcji