Piątek, 20 listopada 2026 Imieniny: Feliks, Anatol, Rafał Redakcja Kontakt
Wzory matematyczne

Jak sprawdzić, czy funkcja jest różniczkowalna?

Autor: Redakcja likekonik.pl Publikacja: 4 sierpnia 2026 1 min czytania
Wykres matematyczny z gładkimi krzywymi i stycznymi na białej tablicy, ilustrujący koncepcję różniczkowalności funkcji.
Grafika wygenerowana przez AI

Aby sprawdzić, czy funkcja jest różniczkowalna w punkcie, najpierw zbadaj jej ciągłość, a dopiero potem porównaj pochodne jednostronne. Brak ciągłości automatycznie wyklucza różniczkowalność.

Na czym polega badanie różniczkowalności?

Różniczkowalność funkcji w punkcie oznacza istnienie pochodnej w tym punkcie. W przypadku funkcji opisanej jednym wzorem, na przykład wielomianu, badanie zwykle sprowadza się do zastosowania znanych reguł rachunku różniczkowego. Szczególnej uwagi wymagają funkcje klamerkowe, czyli określone różnymi wzorami na różnych przedziałach.

W takim zadaniu analizuje się przede wszystkim punkty sklejania. Są to miejsca, w których zmienia się wzór funkcji, na przykład \(x=x_0\). Postępowanie ma dwa etapy:

  • Ciągłość – sprawdzasz, czy funkcja nie ma w punkcie przerwy, skoku albo innej nieciągłości.
  • Pochodne jednostronne – jeśli funkcja jest ciągła, porównujesz jej pochodną lewostronną i prawostronną.

Dopiero spełnienie obu warunków pozwala stwierdzić, że funkcja jest różniczkowalna w badanym punkcie.

Krok 1. Sprawdź ciągłość w punkcie sklejania

Załóżmy, że wzór funkcji zmienia się w punkcie \(x_0\). Ciągłość w tym punkcie wymaga, aby granica funkcji z lewej strony, granica z prawej strony oraz wartość funkcji były takie same.

Badanie wykonaj w następującej kolejności:

  1. Oblicz granicę lewostronną \(\lim_{x\to x_0^-} f(x)\), korzystając ze wzoru obowiązującego dla \(x
  2. Oblicz granicę prawostronną \(\lim_{x\to x_0^+} f(x)\), korzystając ze wzoru obowiązującego dla \(x>x_0\).
  3. Wyznacz wartość funkcji \(f(x_0)\), zwracając uwagę na przedział, do którego należy punkt \(x_0\).
  4. Porównaj wszystkie trzy wartości i wyciągnij wniosek o ciągłości.

Funkcja jest ciągła w \(x_0\), gdy zachodzi równość

\[
\lim_{x\to x_0^-} f(x)
=
\lim_{x\to x_0^+} f(x)
=
f(x_0).
\]

Jeśli granice jednostronne są różne albo ich wspólna wartość nie zgadza się z \(f(x_0)\), funkcja nie jest ciągła. W takiej sytuacji nie trzeba już obliczać pochodnych jednostronnych, ponieważ funkcja nieciągła w punkcie nie może być w nim różniczkowalna.

Przykładowo, dla funkcji

\[
f(x)=
\begin{cases}
x^2 & \text{dla } x

otrzymujemy

\[
\lim_{x\to 1^-}f(x)=1,\qquad
\lim_{x\to 1^+}f(x)=2,\qquad
f(1)=2.
\]

Granice jednostronne nie są równe, więc funkcja nie jest ciągła w punkcie \(x=1\), a tym samym nie jest w nim różniczkowalna.

Wykres funkcji klamerkowej z nieciągłością skokową w punkcie x równa się 1

Krok 2. Zbadaj pochodne jednostronne

Jeśli funkcja jest ciągła w punkcie sklejania \(x_0\), przechodzisz do badania pochodnych jednostronnych. Pochodna w punkcie jest granicą ilorazu różnicowego:

\[
f'(x_0)=\lim_{h\to 0}\frac{f(x_0+h)-f(x_0)}{h}.
\]

W funkcji klamerkowej wartości \(h>0\) i \(h

\[
f’_-(x_0)=\lim_{h\to 0^-}
\frac{f(x_0+h)-f(x_0)}{h}
\]

oraz

\[
f’_+(x_0)=\lim_{h\to 0^+}
\frac{f(x_0+h)-f(x_0)}{h}.
\]

Pochodna lewostronna opisuje nachylenie wykresu przy zbliżaniu się do \(x_0\) z lewej strony, a pochodna prawostronna – przy zbliżaniu się z prawej strony. Funkcja jest różniczkowalna w punkcie wtedy i tylko wtedy, gdy obie granice istnieją i są równe:

\[
f’_-(x_0)=f’_+(x_0).
\]

Jeśli pochodne jednostronne są różne, wykres ma w punkcie sklejania załamanie, nazywane często ostrzem. Funkcja może być wtedy ciągła, ale nie jest różniczkowalna.

Wróćmy do funkcji

\[
f(x)=
\begin{cases}
x^2 & \text{dla } x

W tym przykładzie badanie różniczkowalności w \(x=1\) kończy się już na pierwszym kroku, ponieważ funkcja nie jest ciągła. Dla funkcji ciągłej sytuacja może wyglądać inaczej. Przykładem jest

\[
g(x)=
\begin{cases}
x+1 & \text{dla } x

Mamy \(g(1)=1\), a obie granice jednostronne są równe \(1\), więc funkcja jest ciągła. Pochodne jednostronne wynoszą jednak

\[
g’_-(1)=1,\qquad g’_+(1)=-1.
\]

Nie są równe, dlatego funkcja nie jest różniczkowalna w punkcie \(x=1\), mimo że jest w nim ciągła.

Warunki różniczkowalności w punkcie

Poniższa tabela pokazuje, jak połączyć wynik badania ciągłości z wynikiem porównania pochodnych jednostronnych:

Stan ciągłości Stan pochodnych jednostronnych Wniosek o różniczkowalności
Funkcja jest ciągła Pochodne jednostronne są równe Funkcja jest różniczkowalna
Funkcja nie jest ciągła Dowolny Funkcja nie jest różniczkowalna
Funkcja jest ciągła Pochodne jednostronne są różne Funkcja nie jest różniczkowalna

W skrócie można zapisać:

\[
\text{ciągłość}+\text{równe pochodne jednostronne}
\Longrightarrow
\text{różniczkowalność}.
\]

Najczęstsze błędy

Podczas rozwiązywania zadań z funkcjami klamerkowymi zwróć uwagę na następujące pomyłki:

  • Pomijanie sprawdzenia ciągłości i przechodzenie od razu do obliczania pochodnej.
  • Używanie niewłaściwego wzoru funkcji przy obliczaniu granicy lewo- lub prawostronnej.
  • Zapominanie o wartości \(f(x_0)\) przy sprawdzaniu ciągłości.
  • Mylenie pochodnej funkcji z wartością pochodnej w konkretnym punkcie.
  • Uznawanie funkcji za różniczkowalną wyłącznie dlatego, że jest ciągła.

Najbezpieczniejszy algorytm brzmi więc: znajdź punkty sklejania, sprawdź ciągłość, oblicz pochodne jednostronne i porównaj ich wartości. Jeśli którykolwiek z tych warunków nie jest spełniony, funkcja nie jest różniczkowalna w badanym punkcie.

Redakcja likekonik.pl

Likekonik.pl to pomoc w nauce przedmiotów ścisłych. Zebraliśmy wzory matematyczne, fizyczne i chemiczne razem z wyjaśnieniem, kiedy i jak je stosować. Omawiamy geometrię, funkcje i statystykę oraz rozwiązujemy przykładowe zadania krok po kroku. Tłumaczymy pojęcia, z którymi uczniowie i studenci mają najwięcej kłopotu. Piszemy przystępnie, tak żeby z naszych materiałów można było szybko powtórzyć materiał przed sprawdzianem, maturą lub kolokwium.

761 opublikowanych artykułów zobacz wszystkie

Przeczytaj też

Spis treści · 5 sekcji