Jak sprawdzić, czy funkcja jest różniczkowalna?
Aby sprawdzić, czy funkcja jest różniczkowalna w punkcie, najpierw zbadaj jej ciągłość, a dopiero potem porównaj pochodne jednostronne. Brak ciągłości automatycznie wyklucza różniczkowalność.
Na czym polega badanie różniczkowalności?
Różniczkowalność funkcji w punkcie oznacza istnienie pochodnej w tym punkcie. W przypadku funkcji opisanej jednym wzorem, na przykład wielomianu, badanie zwykle sprowadza się do zastosowania znanych reguł rachunku różniczkowego. Szczególnej uwagi wymagają funkcje klamerkowe, czyli określone różnymi wzorami na różnych przedziałach.
W takim zadaniu analizuje się przede wszystkim punkty sklejania. Są to miejsca, w których zmienia się wzór funkcji, na przykład \(x=x_0\). Postępowanie ma dwa etapy:
- Ciągłość – sprawdzasz, czy funkcja nie ma w punkcie przerwy, skoku albo innej nieciągłości.
- Pochodne jednostronne – jeśli funkcja jest ciągła, porównujesz jej pochodną lewostronną i prawostronną.
Dopiero spełnienie obu warunków pozwala stwierdzić, że funkcja jest różniczkowalna w badanym punkcie.
Krok 1. Sprawdź ciągłość w punkcie sklejania
Załóżmy, że wzór funkcji zmienia się w punkcie \(x_0\). Ciągłość w tym punkcie wymaga, aby granica funkcji z lewej strony, granica z prawej strony oraz wartość funkcji były takie same.
Badanie wykonaj w następującej kolejności:
- Oblicz granicę lewostronną \(\lim_{x\to x_0^-} f(x)\), korzystając ze wzoru obowiązującego dla \(x
- Oblicz granicę prawostronną \(\lim_{x\to x_0^+} f(x)\), korzystając ze wzoru obowiązującego dla \(x>x_0\).
- Wyznacz wartość funkcji \(f(x_0)\), zwracając uwagę na przedział, do którego należy punkt \(x_0\).
- Porównaj wszystkie trzy wartości i wyciągnij wniosek o ciągłości.
Funkcja jest ciągła w \(x_0\), gdy zachodzi równość
\[
\lim_{x\to x_0^-} f(x)
=
\lim_{x\to x_0^+} f(x)
=
f(x_0).
\]
Jeśli granice jednostronne są różne albo ich wspólna wartość nie zgadza się z \(f(x_0)\), funkcja nie jest ciągła. W takiej sytuacji nie trzeba już obliczać pochodnych jednostronnych, ponieważ funkcja nieciągła w punkcie nie może być w nim różniczkowalna.
Przykładowo, dla funkcji
\[
f(x)=
\begin{cases}
x^2 & \text{dla } x
otrzymujemy
\[
\lim_{x\to 1^-}f(x)=1,\qquad
\lim_{x\to 1^+}f(x)=2,\qquad
f(1)=2.
\]
Granice jednostronne nie są równe, więc funkcja nie jest ciągła w punkcie \(x=1\), a tym samym nie jest w nim różniczkowalna.

Krok 2. Zbadaj pochodne jednostronne
Jeśli funkcja jest ciągła w punkcie sklejania \(x_0\), przechodzisz do badania pochodnych jednostronnych. Pochodna w punkcie jest granicą ilorazu różnicowego:
\[
f'(x_0)=\lim_{h\to 0}\frac{f(x_0+h)-f(x_0)}{h}.
\]
W funkcji klamerkowej wartości \(h>0\) i \(h
\[
f’_-(x_0)=\lim_{h\to 0^-}
\frac{f(x_0+h)-f(x_0)}{h}
\]
oraz
\[
f’_+(x_0)=\lim_{h\to 0^+}
\frac{f(x_0+h)-f(x_0)}{h}.
\]
Pochodna lewostronna opisuje nachylenie wykresu przy zbliżaniu się do \(x_0\) z lewej strony, a pochodna prawostronna – przy zbliżaniu się z prawej strony. Funkcja jest różniczkowalna w punkcie wtedy i tylko wtedy, gdy obie granice istnieją i są równe:
\[
f’_-(x_0)=f’_+(x_0).
\]
Jeśli pochodne jednostronne są różne, wykres ma w punkcie sklejania załamanie, nazywane często ostrzem. Funkcja może być wtedy ciągła, ale nie jest różniczkowalna.
Wróćmy do funkcji
\[
f(x)=
\begin{cases}
x^2 & \text{dla } x
W tym przykładzie badanie różniczkowalności w \(x=1\) kończy się już na pierwszym kroku, ponieważ funkcja nie jest ciągła. Dla funkcji ciągłej sytuacja może wyglądać inaczej. Przykładem jest
\[
g(x)=
\begin{cases}
x+1 & \text{dla } x
Mamy \(g(1)=1\), a obie granice jednostronne są równe \(1\), więc funkcja jest ciągła. Pochodne jednostronne wynoszą jednak
\[
g’_-(1)=1,\qquad g’_+(1)=-1.
\]
Nie są równe, dlatego funkcja nie jest różniczkowalna w punkcie \(x=1\), mimo że jest w nim ciągła.
Warunki różniczkowalności w punkcie
Poniższa tabela pokazuje, jak połączyć wynik badania ciągłości z wynikiem porównania pochodnych jednostronnych:
| Stan ciągłości | Stan pochodnych jednostronnych | Wniosek o różniczkowalności |
|---|---|---|
| Funkcja jest ciągła | Pochodne jednostronne są równe | Funkcja jest różniczkowalna |
| Funkcja nie jest ciągła | Dowolny | Funkcja nie jest różniczkowalna |
| Funkcja jest ciągła | Pochodne jednostronne są różne | Funkcja nie jest różniczkowalna |
W skrócie można zapisać:
\[
\text{ciągłość}+\text{równe pochodne jednostronne}
\Longrightarrow
\text{różniczkowalność}.
\]
Najczęstsze błędy
Podczas rozwiązywania zadań z funkcjami klamerkowymi zwróć uwagę na następujące pomyłki:
- Pomijanie sprawdzenia ciągłości i przechodzenie od razu do obliczania pochodnej.
- Używanie niewłaściwego wzoru funkcji przy obliczaniu granicy lewo- lub prawostronnej.
- Zapominanie o wartości \(f(x_0)\) przy sprawdzaniu ciągłości.
- Mylenie pochodnej funkcji z wartością pochodnej w konkretnym punkcie.
- Uznawanie funkcji za różniczkowalną wyłącznie dlatego, że jest ciągła.
Najbezpieczniejszy algorytm brzmi więc: znajdź punkty sklejania, sprawdź ciągłość, oblicz pochodne jednostronne i porównaj ich wartości. Jeśli którykolwiek z tych warunków nie jest spełniony, funkcja nie jest różniczkowalna w badanym punkcie.



