Kiedy funkcja jest rosnąca, a kiedy malejąca?
Funkcja jest rosnąca, gdy większym argumentom \(x\) odpowiadają większe wartości \(f(x)\). Jest malejąca, gdy wraz ze wzrostem \(x\) wartości funkcji się zmniejszają. Można to odczytać z wykresu, sprawdzić za pomocą współczynnika kierunkowego albo wyznaczyć na podstawie znaku pochodnej.
Czym jest monotoniczność funkcji?
Monotoniczność opisuje sposób, w jaki zmieniają się wartości funkcji, gdy przesuwamy się wzdłuż osi \(Ox\) od lewej do prawej. Jeżeli wykres idzie w górę, funkcja rośnie. Jeżeli opada, funkcja maleje. Gdy pozostaje na jednym poziomie, funkcja jest stała.
Ta intuicja pomaga odczytać zachowanie funkcji z wykresu, ale w zadaniach matematycznych potrzebna jest także definicja formalna.
Formalne definicje monotoniczności
Niech funkcja \(f\) będzie określona w pewnym zbiorze lub przedziale. Dla dowolnych argumentów \(x_1\) i \(x_2\), takich że \(x_1<x_2\), mamy:
- Funkcja rosnąca spełnia warunek \(f(x_1)<f(x_2)\). Większemu argumentowi odpowiada większa wartość funkcji.
- Funkcja malejąca spełnia warunek \(f(x_1)>f(x_2)\). Większemu argumentowi odpowiada mniejsza wartość funkcji.
- Funkcja stała spełnia warunek \(f(x_1)=f(x_2)\). Wszystkim argumentom z rozpatrywanego przedziału odpowiada ta sama wartość.
- Funkcja niemalejąca spełnia warunek \(f(x_1)\leq f(x_2)\). Jej wartości mogą rosnąć albo pozostawać równe, ale nie mogą się zmniejszać.
- Funkcja nierosnąca spełnia warunek \(f(x_1)\geq f(x_2)\). Jej wartości mogą maleć albo pozostawać równe, ale nie mogą się zwiększać.
Określenia „rosnąca” i „malejąca” odnoszą się zwykle do wzrostu lub spadku ścisłego. Funkcja niemalejąca może mieć fragmenty stałe, dlatego nie zawsze jest ściśle rosnąca.
Jak sprawdzić, czy funkcja rośnie lub maleje?
Odczyt z wykresu
Wykres analizujemy od lewej do prawej. Jeśli na danym przedziale jego punkty przesuwają się ku górze, funkcja jest tam rosnąca. Gdy przesuwają się ku dołowi, funkcja jest malejąca. Poziomy fragment oznacza stałość funkcji.
Trzeba sprawdzać konkretny przedział, ponieważ jedna funkcja może rosnąć w jednej części dziedziny, a maleć w innej.
Funkcja liniowa i współczynnik kierunkowy
Dla funkcji liniowej postaci \(f(x)=ax+b\) o monotoniczności decyduje współczynnik kierunkowy \(a\):
- gdy \(a>0\), funkcja jest rosnąca,
- gdy \(a<0\), funkcja jest malejąca,
- gdy \(a=0\), funkcja jest stała.
Na przykład funkcja \(f(x)=-3x+2\) jest malejąca, ponieważ jej współczynnik kierunkowy wynosi \(-3\). Z kolei \(g(x)=\frac{1}{2}x-4\) jest rosnąca, bo \(\frac{1}{2}>0\).
Jeśli współczynnik kierunkowy zależy od parametru, najpierw zapisujemy odpowiednią nierówność. Dla funkcji \(f(x)=(m^2-4)x+2\) warunkiem malejącości jest:
\[
m^2-4<0.
\]
Po rozwiązaniu nierówności otrzymujemy \(m\in(-2,2)\).
Badanie monotoniczności za pomocą pochodnej
W przypadku bardziej złożonych funkcji wykorzystuje się pochodną. Jej znak informuje, jak funkcja zmienia się na danym przedziale:
- jeśli \(f'(x)>0\) na przedziale, funkcja jest tam rosnąca,
- jeśli \(f'(x)<0\) na przedziale, funkcja jest tam malejąca,
- jeśli \(f'(x)=0\) na całym przedziale, funkcja jest tam stała.
Badanie monotoniczności z pochodnej wykonuje się w następującej kolejności:
- Wyznacz dziedzinę funkcji.
- Oblicz pochodną \(f'(x)\).
- Wyznacz miejsca zerowe pochodnej oraz punkty, w których pochodna nie istnieje, jeśli należą do rozpatrywanej dziedziny.
- Określ znak \(f'(x)\) na powstałych przedziałach.
- Na tej podstawie zapisz, gdzie funkcja rośnie, maleje lub jest stała.
Punkty, w których pochodna zmienia znak, często wyznaczają lokalne ekstrema. Sama wartość \(f'(x)=0\) nie wystarcza jednak do stwierdzenia, że funkcja ma maksimum lub minimum. Trzeba sprawdzić znak pochodnej po obu stronach punktu.
Warunki monotoniczności w skrócie
| Typ funkcji | Warunek rośnięcia | Warunek malejącia |
|---|---|---|
| Funkcja liniowa \(f(x)=ax+b\) | \(a>0\) | \(a<0\) |
| Funkcja ogólna badana pochodną | \(f'(x)>0\) na przedziale | \(f'(x)<0\) na przedziale |
Podobną zależność widać w funkcjach wykładniczych i logarytmicznych. Funkcja \(a^x\) jest rosnąca, gdy \(a>1\), a malejąca, gdy \(0<a<1\). Tak samo funkcja logarytmiczna \(\log_a x\) rośnie dla \(a>1\) i maleje dla \(0<a<1\), przy dziedzinie \(x>0\).
Maksymalne przedziały monotoniczności
W rozwiązaniu zadania należy podawać maksymalne przedziały monotoniczności, czyli takie, których nie da się rozszerzyć bez utraty określonej własności.
Jeśli funkcja rośnie na dwóch oddzielnych przedziałach, nie zapisujemy ich jako jednego przedziału połączonego znakiem \(\cup\). Zapisujemy oba przedziały osobno, ponieważ między nimi funkcja może na przykład maleć albo nie być określona. To częsty błąd przy odczytywaniu tabeli znaków pochodnej.



