Znaki chemiczne – co oznaczają i jak je odczytywać?
Określenie „znaki chemiczne” może oznaczać dwa różne systemy. Pierwszy dotyczy bezpieczeństwa substancji niebezpiecznych i obejmuje piktogramy GHS/CLP w czerwonych rombach. Drugi to symbole pielęgnacji odzieży na metkach, które informują o praniu, wybielaniu, suszeniu, prasowaniu i czyszczeniu chemicznym.
Najważniejsza różnica jest prosta: piktogramy GHS ostrzegają przed zagrożeniem dla zdrowia, życia lub środowiska, a znaki na metkach wskazują sposób obchodzenia się z tkaniną. Podobny język figur geometrycznych nie oznacza, że oba systemy mają to samo zastosowanie.
Oznakowanie substancji niebezpiecznych GHS/CLP
GHS, czyli Globalnie Zharmonizowany System Klasyfikacji i Oznakowania Chemikaliów, porządkuje sposób informowania o zagrożeniach związanych z substancjami i mieszaninami chemicznymi. W Unii Europejskiej zasady te wdraża rozporządzenie CLP.
Piktogram CLP ma postać białego rombu z czerwoną ramką i czarnym symbolem w środku. Można znaleźć go między innymi na opakowaniach środków czyszczących, rozpuszczalników, farb i innych preparatów chemicznych. Oznaczenie nie zastępuje całej etykiety. Na opakowaniu znajdują się także informacje o nazwie produktu, rodzaju zagrożenia, zasadach ostrożności oraz dane podmiotu odpowiedzialnego za wprowadzenie preparatu do obrotu.
Jedna substancja może mieć kilka piktogramów, ponieważ może stwarzać więcej niż jeden rodzaj zagrożenia. Najważniejsze kody GHS oznaczają:
| Piktogram i kod | Zagrożenie |
|---|---|
| GHS01 | Materiały i mieszaniny wybuchowe |
| GHS02 | Substancje i mieszaniny łatwopalne |
| GHS03 | Substancje utleniające, które mogą nasilać pożar |
| GHS04 | Gazy pod ciśnieniem |
| GHS05 | Substancje żrące, mogące uszkadzać skórę, oczy lub metale |
| GHS06 | Ostra toksyczność, związana z ryzykiem poważnego zatrucia |
| GHS07 | Działanie drażniące, uczulające na skórę lub inna szkodliwość o mniejszym nasileniu |
| GHS08 | Poważne zagrożenie dla zdrowia, w tym rakotwórczość, mutagenność lub szkodliwe działanie na rozrodczość |
| GHS09 | Zagrożenie dla środowiska wodnego |
W praktyce sam obrazek należy odczytywać razem z hasłem ostrzegawczym i zwrotami wskazującymi rodzaj zagrożenia. Piktogram mówi, z jakim typem ryzyka mamy do czynienia, ale nie określa wszystkich warunków bezpiecznego użycia produktu. Przy pracy zawodowej znaczenie mają także karta charakterystyki, instrukcje stanowiskowe i wymagane środki ochrony indywidualnej.
Jakie zagrożenia mogą sygnalizować znaki chemiczne?
Piktogramy ostrzegawcze odnoszą się między innymi do następujących zagrożeń:
- wybuchu lub gwałtownego rozkładu substancji,
- zapłonu preparatu albo nasilenia pożaru,
- zatrucia po połknięciu, wdychaniu lub kontakcie ze skórą,
- poparzeń i trwałego uszkodzenia oczu,
- uczulenia, uszkodzeń narządów, działania rakotwórczego lub mutagennego,
- szkodliwego wpływu na organizmy wodne.
Znaki BHP a piktogramy CLP
Nie należy utożsamiać piktogramu CLP z każdym znakiem używanym w miejscu pracy. Piktogramy CLP znajdują się przede wszystkim na etykietach opakowań i informują o właściwościach niebezpiecznej substancji lub mieszaniny. Z kolei znaki BHP mogą wskazywać zagrożenie w pomieszczeniu, zakaz określonego zachowania albo obowiązek użycia ochrony indywidualnej.
Znaki ostrzegawcze BHP mają zwykle trójkątny kształt, żółte tło i czarny symbol. Wymagania dla tego rodzaju oznaczeń określają właściwe normy, w tym PN-EN ISO 710. Romb CLP i trójkąt BHP różnią się więc zarówno wyglądem, jak i funkcją.
Symbole pielęgnacji odzieży na metkach
Drugi znaczeniowy zakres frazy „znaki chemiczne” dotyczy symboli na metkach. Nie są to ostrzeżenia BHP. Tworzą instrukcję konserwacji ubrania, a ich kolejność najczęściej odpowiada kolejnym etapom pielęgnacji: pranie, wybielanie, suszenie, prasowanie i czyszczenie chemiczne.
| Symbol | Kategoria | Znaczenie |
|---|---|---|
| Miska z wodą | Pranie | Określa możliwość prania i maksymalną temperaturę. Liczba wskazuje temperaturę w stopniach Celsjusza, dłoń oznacza pranie ręczne, a przekreślenie zakazuje prania w wodzie. |
| Trójkąt | Wybielanie | Pusty trójkąt dopuszcza wybielanie. Dwie kreski oznaczają wybielacze tlenowe, a przekreślenie zakazuje stosowania wybielaczy. |
| Kwadrat | Suszenie | Informuje o sposobie suszenia. Kwadrat z okręgiem oznacza suszarkę bębnową, a kropki wskazują poziom temperatury. |
| Żelazko | Prasowanie | Kropki określają dopuszczalną temperaturę. Przekreślone żelazko oznacza zakaz prasowania. |
| Kółko | Czyszczenie chemiczne | Wskazuje, że odzież może wymagać profesjonalnego czyszczenia. Litery określają dopuszczalny rodzaj procesu lub rozpuszczalnika. |
Pranie i wybielanie
Symbol miski z wodą podaje najwyższą temperaturę prania. Jedna lub dwie kreski pod miską oznaczają delikatniejszy albo bardzo delikatny program. Przekreślona miska oznacza zakaz prania w wodzie, a dłoń zanurzona w misce wskazuje pranie ręczne.
Trójkąt odnosi się do wybielania. Pusty znak oznacza możliwość użycia wybielacza zgodnie z instrukcją środka. Trójkąt z dwiema ukośnymi kreskami ogranicza wybielanie do preparatów tlenowych. Przekreślony trójkąt oznacza całkowity zakaz wybielania.
Suszenie i prasowanie
Kwadrat opisuje sposób suszenia. Kwadrat z poziomą kreską oznacza suszenie w pozycji poziomej, a trzy pionowe kreski – suszenie w pozycji pionowej. Dwie ukośne kreski w rogu wskazują suszenie w cieniu. Okrąg wpisany w kwadrat oznacza możliwość użycia suszarki bębnowej. Liczba kropek w tym symbolu określa dopuszczalny poziom temperatury, a przekreślenie zakazuje suszenia mechanicznego.
Symbol żelazka informuje o prasowaniu. Im więcej kropek, tym wyższą temperaturę można zastosować. Przekreślone żelazko oznacza zakaz prasowania. Wariant z przekreśloną funkcją pary wskazuje, że prasowanie jest dozwolone, ale bez użycia pary.
Czyszczenie chemiczne na metce
Kółko na metce nie oznacza substancji niebezpiecznej. W tym systemie informuje o czyszczeniu chemicznym, czyli procesie wykonywanym z użyciem rozpuszczalników zamiast zwykłego prania wodnego. Przekreślone kółko oznacza zakaz takiego czyszczenia.
Litery w kółku przekazują dodatkową informację dla pralni. Przykładowo litera „P” odnosi się do określonych rozpuszczalników, a „F” do łagodniejszego procesu opartego na rozpuszczalnikach węglowodorowych. Litera „W” może wskazywać profesjonalne czyszczenie wodne. Przy takim oznaczeniu najlepiej przekazać odzież pralni i nie próbować samodzielnie dobierać środków chemicznych.
Właściwy odczyt obu systemów pozwala ograniczyć dwa różne rodzaje ryzyka. Piktogramy GHS i CLP pomagają rozpoznać zagrożenie dla człowieka lub środowiska, natomiast symbole na metkach chronią odzież przed skurczeniem, odbarwieniem i uszkodzeniem włókien. Najpierw rozpoznaj kształt znaku – romb oznacza ostrzeżenie chemiczne, a miska, trójkąt, kwadrat, żelazko i kółko opisują pielęgnację tekstyliów.
