Gęstość – co to jest i jak ją obliczyć?
Gęstość to wielkość fizyczna określająca masę substancji przypadającą na jednostkę objętości. Oblicza się ją, dzieląc masę ciała przez jego objętość. Podstawową jednostką gęstości jest kilogram na metr sześcienny, czyli kg/m³.
Co to jest gęstość?
Gęstość informuje, ile masy znajduje się w określonej objętości substancji. Dzięki temu można porównywać materiały o tej samej objętości i sprawdzać, który z nich ma większą masę. Potocznie słowo „gęsty” bywa używane na określenie cieczy trudnej do mieszania, ale w fizyce takie znaczenie dotyczy lepkości, a nie gęstości.
Na przykład woda ma większą gęstość niż lód, dlatego wykonany z wody lód unosi się na jej powierzchni. Gęstość nie jest tym samym co ciężar. Zależy od masy i objętości substancji, natomiast ciężar wiąże się także z działaniem siły grawitacji.
Wzór na gęstość i jednostki
Gęstość oblicza się ze wzoru:
ρ = m / V
W tym zapisie:
- ρ – gęstość, wymawiana „rho”
- m – masa ciała lub próbki
- V – objętość ciała lub próbki
W układzie SI gęstość wyraża się w kilogramach na metr sześcienny, czyli kg/m³. W przypadku niewielkich próbek często stosuje się także gram na centymetr sześcienny, czyli g/cm³. W przybliżeniu 1 g/cm³ odpowiada 1000 kg/m³.
Ze wzoru można wyznaczyć również inne wielkości. Po pomnożeniu gęstości przez objętość otrzymamy masę, a po podzieleniu masy przez gęstość – objętość.
Jak obliczyć gęstość? Przykład
Załóżmy, że metalowy sześcian ma masę 200 g, a jego objętość wynosi 25 cm³. Obliczenie można przeprowadzić w trzech krokach:
- Zmierz lub odczytaj masę ciała. W przykładzie wynosi ona 200 g.
- Wyznacz objętość ciała. Dla sześcianu można obliczyć ją na podstawie długości krawędzi, a w przykładzie wynosi 25 cm³.
- Podziel masę przez objętość. 200 g / 25 cm³ = 8 g/cm³.
Gęstość tego sześcianu wynosi więc 8 g/cm³, czyli 8000 kg/m³. Przy przeliczaniu jednostek trzeba pilnować, aby masa i objętość były zapisane w zgodnych jednostkach.
Od czego zależy gęstość?
Gęstość substancji nie zawsze ma jedną stałą wartość. Zależy od warunków, w których wykonuje się pomiar, przede wszystkim od temperatury i ciśnienia:
- Wzrost temperatury zwykle zwiększa objętość substancji, dlatego jej gęstość najczęściej maleje.
- Wzrost ciśnienia może zmniejszyć objętość, a tym samym zwiększyć gęstość, szczególnie w przypadku gazów.
- Zmiany temperatury i ciśnienia są zazwyczaj niewielkie dla ciał stałych i cieczy, ale wyraźne dla gazów.
- Woda zachowuje się nietypowo poniżej 4°C, ponieważ w tym zakresie jej gęstość rośnie wraz ze wzrostem temperatury do około 4°C.
Podane wartości gęstości mają sens tylko wtedy, gdy znane są warunki pomiaru. Dlatego tablice fizyczne często podają temperaturę i ciśnienie, dla których określono daną wartość.
Przykładowe gęstości substancji
Poniższe wartości pozwalają porównać substancje o różnym stanie skupienia. Są to wartości przybliżone, odnoszące się do typowych warunków pomiaru:
| Substancja | Gęstość (kg/m³) | Stan skupienia |
|---|---|---|
| Powietrze | 1,2 | Gaz |
| Woda | 1000 | Ciecz |
| Żelazo | 7875 | Ciało stałe |
| Złoto | 19320 | Ciało stałe |
Tak duża różnica między powietrzem a wodą wynika z odmiennego ułożenia cząsteczek. W gazach znajdują się one średnio znacznie dalej od siebie niż w cieczach i ciałach stałych.
Czy „gęstość” oznacza coś jeszcze?
Termin „gęstość” występuje także poza fizyką. W tych zastosowaniach nie chodzi o stosunek masy do objętości:
- Densytometria – badanie gęstości mineralnej kości, wykorzystywane między innymi w ocenie ryzyka osteoporozy.
- Keyword density – proporcja określonego słowa lub wyrażenia do całkowitej liczby słów w tekście.
- Gęstość runa – liczba punktów włókienniczych przypadających na metr kwadratowy dywanu.
- Gęstość skupień – pojęcie stosowane w analizach przestrzennych do opisu rozmieszczenia obiektów na danym obszarze.



