Zasada zachowania pędu – jak stosować ją w zadaniach?
Zasadę zachowania pędu stosujesz wtedy, gdy wypadkowa sił zewnętrznych działających na wybrany układ wynosi zero. W praktyce trzeba najpierw określić układ, potem narysować pędy przed i po zdarzeniu, wybrać oś oraz zapisać równanie z właściwymi znakami prędkości.
Dlaczego zasada zachowania pędu ułatwia rozwiązanie?
W zderzeniach, wybuchach i odrzucie ciała oddziałują ze sobą siłami wewnętrznymi. Nie musisz znać dokładnego przebiegu tych sił ani czasu ich działania. Wystarczy porównać całkowity pęd układu przed zdarzeniem i po nim.
Dla układu zamkniętego zapisujesz:
pęd przed zdarzeniem = pęd po zdarzeniu
Pęd jest wielkością wektorową, dlatego znaczenie ma nie tylko jego wartość, lecz także kierunek i zwrot. W zadaniu jednowymiarowym przeciwne zwroty zapisujesz za pomocą znaków „+” i „–”.
Kiedy można zastosować zasadę zachowania pędu?
Najpierw zdefiniuj układ, czyli zbiór ciał, których ruch analizujesz. W przypadku zderzenia dwóch wózków układ powinien obejmować oba wózki. Siły, którymi wózki działają na siebie, są wtedy siłami wewnętrznymi. Zgodnie z III zasadą dynamiki Newtona mają równe wartości i przeciwne zwroty, więc nie zmieniają całkowitego pędu układu.
Przed zapisaniem równania sprawdź następujące warunki:
- Wypadkowa sił zewnętrznych działających na układ jest równa zeru albo można ją pominąć w rozpatrywanym czasie.
- Siły występujące podczas zderzenia lub odrzutu są siłami wewnętrznymi wybranego układu.
- Masa całego układu pozostaje stała, a jeśli następuje wymiana masy, uwzględniasz wszystkie jej części.
- Wybrany układ obejmuje wszystkie ciała biorące udział w analizowanym zdarzeniu.
| Sytuacja | Czy stosować zasadę? | Uzasadnienie |
|---|---|---|
| Zderzenie wózków na gładkim stole | Tak | Poziome siły zewnętrzne praktycznie się nie pojawiają, a siły zderzenia są wewnętrzne. |
| Zderzenie wózków na torze z wyraźnym tarciem | Nie bez dodatkowych danych | Tarcie jest siłą zewnętrzną i zmienia całkowity pęd układu. |
| Odrzut rakiety | Tak po rozszerzeniu układu | Trzeba uwzględnić zarówno rakietę, jak i wyrzucane spaliny. |
To, że na każde ciało działa grawitacja, nie zawsze wyklucza zasadę. Na przykład dla wózka na poziomym stole ciężar jest równoważony przez siłę nacisku podłoża. Wypadkowa sił zewnętrznych w pionie wynosi wtedy zero, a w poziomie można pominąć tarcie.
Jak stosować zasadę zachowania pędu krok po kroku?
- Zdefiniuj układ. Zapisz, które ciała obejmuje analiza. Przy zderzeniu dwóch ciał najczęściej wybierasz oba ciała, nie tylko jedno z nich.
- Narysuj stan przed zdarzeniem. Zaznacz masy i prędkości wszystkich ciał. Jeśli ciało spoczywa, jego pęd wynosi zero.
- Narysuj stan po zdarzeniu. Zaznacz prędkości końcowe. Przy zderzeniu niesprężystym, w którym ciała się sklejają, mają wspólną prędkość.
- Wybierz oś i jej zwrot dodatni. Na przykład ruch w prawo może mieć znak „+”, a ruch w lewo znak „–”.
- Zapisz równanie wektorowe. Najpierw zapisz sumę pędów przed zdarzeniem, a następnie sumę pędów po zdarzeniu. Dopiero po wyborze osi zastępuj wektory wartościami ze znakami.
- Rozwiąż równanie. Przekształć je względem szukanej prędkości, masy albo pędu i sprawdź jednostkę oraz znak wyniku.
W jednym wymiarze typowy zapis ma postać:
m1v1 + m2v2 = m1v1’ + m2v2’
Znaki przy prędkościach wynikają z wybranej osi. Nie zmieniaj ich tylko dlatego, że po jednej stronie równania znajduje się znak równości. Jeśli ciało porusza się przeciwnie do dodatniego zwrotu osi, jego prędkość w równaniu jest ujemna.
Najczęstsze błędy w równaniach pędu
Najwięcej pomyłek wynika z niepoprawnego określenia układu i z pomijania kierunku ruchu. Przed obliczeniami sprawdź, czy nie popełniasz któregoś z tych błędów:
- Zapisywanie wszystkich prędkości jako dodatnich mimo ruchu w przeciwnych kierunkach.
- Pomijanie masy jednego z ciał, ponieważ analizujesz tylko jego ruch po zderzeniu.
- Zapominanie, że po sklejeniu ciał masa końcowa jest sumą ich mas.
- Stosowanie zasady do układu, na który działa niezrównoważona siła zewnętrzna, na przykład tarcie.
- Porównywanie wartości pędów zamiast ich wektorowej sumy.
Przykład – zderzenie niesprężyste dwóch ciał
Ciało o masie m1 = 2 kg porusza się w prawo z prędkością v1 = 3 m/s. Drugie ciało ma masę m2 = 1 kg i początkowo spoczywa. Po zderzeniu ciała sklejają się. Oblicz ich wspólną prędkość.
Wybieramy układ złożony z obu ciał. Zakładamy, że poruszają się po gładkiej poziomej powierzchni, więc wypadkowa poziomych sił zewnętrznych jest równa zeru. Przyjmujemy zwrot w prawo jako dodatni.
Przed zderzeniem drugie ciało spoczywa, dlatego jego prędkość wynosi zero:
v2 = 0
Po zderzeniu oba ciała poruszają się razem, więc mają tę samą prędkość końcową V. Masa po zderzeniu jest sumą mas, ponieważ sklejony obiekt zawiera oba ciała:
m1v1 + m2v2 = (m1 + m2)V
Podstawiamy dane:
2 kg · 3 m/s + 1 kg · 0 m/s = (2 kg + 1 kg)V
Otrzymujemy:
6 kg·m/s = 3 kg · V
V = 2 m/s
Wynik jest dodatni, więc wspólny ruch odbywa się w dodatnim zwrocie osi, czyli w prawo. Nie oznacza to, że energia kinetyczna musi być zachowana. W zderzeniu niesprężystym część energii może przejść w odkształcenia, ciepło lub dźwięk, ale całkowity pęd układu pozostaje stały.
Najkrótsza metoda kontroli rozwiązania polega na sprawdzeniu trzech rzeczy: czy wybrany układ jest zamknięty, czy znaki prędkości odpowiadają kierunkom ruchu oraz czy po zderzeniu uwzględniono całą masę układu.



