Pole centralne – co to za pole, którego linie się przecinają?
Pole centralne to pole wektorowe, którego linie leżą na prostych mających jeden wspólny punkt, zwany centrum pola. Linie mogą rozchodzić się promieniście od tego punktu albo zbiegać do niego. Wartość natężenia zależy wyłącznie od odległości od centrum, a nie od kierunku.
Czym jest pole centralne?
W polu centralnym wektor natężenia w każdym punkcie leży na prostej łączącej ten punkt z centrum pola. Graficznie oznacza to, że linie pola są półprostymi wychodzącymi ze źródła albo skierowanymi do niego. Dla dodatniego ładunku elektrycznego linie rozchodzą się od źródła, natomiast dla ujemnego ładunku zbiegają się do niego.
Centrum pola może znajdować się w punkcie materialnym, na przykład przy ładunku punktowym lub masie punktowej. W przypadku ciała o symetrii kulistej centrum stanowi środek tego ciała. Nie oznacza to, że linie pola są fizycznymi obiektami. To umowny sposób przedstawiania kierunku i zwrotu wektora pola.
Najważniejszą cechą pola centralnego jest symetria sferyczna. Jeżeli punkty znajdują się w tej samej odległości od centrum, natężenie pola ma w nich taką samą wartość. Obrót całego układu wokół centrum nie zmienia jego właściwości.
Dlaczego linie pola zbiegają się w jednym punkcie?
Źródło pola traktuje się w tym modelu jako punkt lub ciało o symetrii kulistej. Oddziaływanie rozchodzi się więc we wszystkich kierunkach jednakowo. Wektor pola zawsze wskazuje kierunek od centrum do rozpatrywanego punktu albo przeciwny, gdy pole jest skierowane do źródła. Linie pola muszą zatem leżeć na promieniach wychodzących z jednego punktu.
Gęstość linii obrazuje natężenie pola. Wraz ze wzrostem odległości od źródła ta sama liczba linii rozkłada się na coraz większej powierzchni sfery. Dlatego linie stają się rzadsze, a pole słabnie. Dla punktowego źródła oraz na zewnątrz ciała sferycznie symetrycznego natężenie zmienia się zgodnie z zależnością odwrotnie proporcjonalną do kwadratu odległości:
Im większa odległość od centrum, tym mniejsze natężenie pola, proporcjonalnie do 1/r2.
Najważniejsze właściwości pola centralnego można ująć następująco:
- ma symetrię sferyczną,
- jego linie są półprostymi zbieżnymi w centrum albo rozchodzącymi się od niego,
- wartość natężenia zależy od odległości od źródła,
- gęstość linii maleje wraz z odległością,
- kierunek wektora pola pokrywa się z promieniem łączącym centrum z danym punktem.
W elektrostatyce do określania kierunku pola używa się dodatniego ładunku próbnego. Jest on na tyle mały, aby nie zmieniać badanego pola. Kierunek siły działającej na taki ładunek wskazuje kierunek wektora natężenia pola elektrycznego. W polu grawitacyjnym analogiczną rolę interpretacyjną pełni masa próbna, a wektor pola jest zawsze skierowany ku źródłu grawitacji.
Pole centralne a pole jednorodne
Najłatwiej odróżnić te dwa rodzaje pól, porównując układ ich linii. W polu centralnym linie są promieniste i zmieniają gęstość wraz z odległością. W polu jednorodnym są proste, równoległe i równoodległe od siebie. Natężenie pola jednorodnego ma w każdym punkcie tę samą wartość, kierunek i zwrot.
| Cecha | Pole centralne | Pole jednorodne |
|---|---|---|
| Geometria linii | Linie zbiegają się w centrum albo rozchodzą się od niego | Linie są proste, równoległe i równoodległe |
| Zależność od odległości | Natężenie zwykle maleje wraz z odległością od źródła | Natężenie jest takie samo w każdym punkcie rozpatrywanego obszaru |
| Symetria | Symetria sferyczna | Symetria związana z kierunkiem pola i przesunięciem w jego obszarze |
Przykładem pola jednorodnego jest pole między dużymi, równoległymi płytami naładowanymi przeciwnymi ładunkami. W rzeczywistym kondensatorze pole jest tylko w przybliżeniu jednorodne, ponieważ przy brzegach płyt linie zaczynają się zakrzywiać.
Przykłady pól centralnych
Pole centralne pojawia się wtedy, gdy źródło ma symetrię punktową albo sferyczną. Typowe przykłady to:
- Pole elektrostatyczne ładunku punktowego – linie wychodzą od ładunku dodatniego lub zbiegają się do ładunku ujemnego.
- Pole grawitacyjne masy punktowej – linie są skierowane ku masie, ponieważ grawitacja jest oddziaływaniem przyciągającym.
- Pole grawitacyjne planety lub gwiazdy – poza takim ciałem można je przybliżać polem centralnym, jeśli ciało ma rozkład masy o symetrii kulistej.
- Pole elektryczne jednorodnie naładowanej kuli lub sfery – na zewnątrz źródła zachowuje się jak pole centralne skupione w jego środku.
Trzeba jednak zachować ostrożność przy opisie wnętrza ciała sferycznie symetrycznego. Na przykład wewnątrz jednorodnie naładowanej sfery natężenie pola elektrycznego może być równe zeru, mimo że na zewnątrz tego ciała pole ma charakter centralny. O rodzaju pola decyduje więc nie tylko kształt źródła, lecz także obszar, w którym rozpatruje się natężenie.
Pole centralne można rozpoznać po dwóch cechach: wszystkie linie odnoszą się do jednego centrum, a wartość natężenia jest jednakowa w punktach znajdujących się w tej samej odległości od tego centrum.



