Dystrybuanta – co to jest i jak ją obliczyć?
Dystrybuanta to funkcja, która pokazuje prawdopodobieństwo, że zmienna losowa przyjmie wartość nie większą niż ustalony próg. Zamiast pytać, jaka jest szansa wydania dokładnie 200 zł, możesz sprawdzić, jakie jest prawdopodobieństwo wydania najwyżej 200 zł. Właśnie takie skumulowane prawdopodobieństwo opisuje dystrybuanta.
Jak działa wzór F(x) = P(X ≤ x)?
W zapisie F(x) = P(X ≤ x) symbol X oznacza zmienną losową, czyli wielkość, której wartość zależy od losowego wyniku. Może nią być kwota wydana na zakupach, wynik rzutu kostką albo wzrost wylosowanej osoby. Litera x oznacza wybrany próg.
Dystrybuanta odpowiada więc na pytanie: „Jakie jest prawdopodobieństwo, że wynik nie przekroczy wartości x?”. Dla wydatków dystrybuanta w punkcie 200 zł obejmuje wszystkie przypadki wydania 200 zł lub mniej. Nie analizuje tylko jednej wartości, lecz zbiera prawdopodobieństwa wszystkich wyników leżących po lewej stronie progu.
To właśnie oznacza słowo „skumulowana”. Gdy przesuwasz próg w prawo, do sumy mogą dojść kolejne możliwe wyniki, ale nic z niej nie wypada. Dlatego prawdopodobieństwo wydania najwyżej 300 zł nie może być mniejsze od prawdopodobieństwa wydania najwyżej 200 zł.
W przypadku prostego rozkładu dyskretnego dystrybuantę można obliczyć w kilku krokach:
- Wypisz wszystkie możliwe wyniki zmiennej losowej.
- Przypisz każdemu wynikowi jego prawdopodobieństwo.
- Sumuj prawdopodobieństwa narastająco aż do wybranego progu.
Przykładem jest rzut uczciwą kostką. Dla progu 3 dystrybuanta ma wartość F(3) = P(X ≤ 3) = 3/6 = 0,5, ponieważ uwzględnia wyniki 1, 2 i 3. Dla progu 4 suma obejmuje już cztery wyniki i wynosi 4/6.
Dystrybuanta różni się od funkcji gęstości prawdopodobieństwa. Gęstość opisuje, jak rozkładają się wyniki w przypadku zmiennej ciągłej, natomiast dystrybuanta daje prawdopodobieństwo uzyskania wartości nie większej niż wskazany próg. Dla rozkładu ciągłego otrzymuje się ją przez całkowanie gęstości od minus nieskończoności do wybranego punktu.
Najważniejsze własności dystrybuanty
Każda dystrybuanta spełnia kilka warunków, które wynikają z podstawowych właściwości prawdopodobieństwa:
- Przyjmuje wartości od 0 do 1 – prawdopodobieństwo nie może być ujemne ani większe od 100 procent.
- Jest niemalejąca – gdy zwiększasz próg, wartość dystrybuanty może wzrosnąć albo pozostać taka sama, ale nie może się zmniejszyć.
- Dąży do 0 przy bardzo małych wartościach argumentu – gdy próg przesuwa się w stronę minus nieskończoności, prawdopodobieństwo wyniku nie większego od niego zbliża się do zera.
- Dąży do 1 przy bardzo dużych wartościach argumentu – wystarczająco wysoki próg obejmuje praktycznie wszystkie możliwe wyniki.
- Jest prawostronnie ciągła – w standardowej definicji wartość funkcji w punkcie odpowiada wartości po prawej stronie skoku.
W literaturze można spotkać także definicję opartą na prawdopodobieństwie P(X < x). Taka wersja prowadzi do funkcji lewostronnie ciągłej. We współczesnych zastosowaniach standardem jest jednak zapis F(x) = P(X ≤ x), czyli dystrybuanta prawostronnie ciągła.
Dystrybuanta dla rozkładu dyskretnego i ciągłego
Kształt dystrybuanty zależy od rodzaju zmiennej losowej. Dla zmiennej dyskretnej, takiej jak wynik rzutu kostką, możliwe są tylko określone wartości. Dystrybuanta zwiększa się więc skokowo. Dla zmiennej ciągłej, takiej jak wzrost człowieka, możliwe wartości tworzą przedział, a dystrybuanta zwykle rośnie płynnie.
| Cecha | Rozkład dyskretny | Rozkład ciągły |
|---|---|---|
| Przykład | Wynik rzutu kostką | Wzrost osoby |
| Wygląd wykresu | Schodki z punktami skoku | Zwykle gładka, rosnąca krzywa |
| Sposób obliczania | Sumowanie prawdopodobieństw poszczególnych wyników | Całkowanie funkcji gęstości do wybranego punktu |
W rozkładzie dyskretnym skok w punkcie oznacza, że dany wynik ma dodatnie prawdopodobieństwo. Dla kostki dystrybuanta pozostaje stała między kolejnymi liczbami oczek, a następnie zwiększa się przy 1, 2, 3 i kolejnych wynikach.
W rozkładzie ciągłym prawdopodobieństwo uzyskania jednej dokładnej wartości jest zazwyczaj równe zeru. Znaczenie mają przedziały, na przykład prawdopodobieństwo, że wzrost znajdzie się między 170 a 180 cm. Można je wyznaczyć jako różnicę wartości dystrybuanty na końcach przedziału: P(a < X ≤ b) = F(b) − F(a), z uwzględnieniem przyjętej konwencji na końcach przedziału.
Dystrybuanta teoretyczna i empiryczna
Dystrybuanta teoretyczna wynika ze znanego modelu rozkładu. Możesz ją wyznaczyć bez zbierania pojedynczych obserwacji, jeśli znasz zasady opisujące zjawisko. Dla uczciwej kostki prawdopodobieństwa wyników są znane, a dystrybuanta powstaje przez ich narastające sumowanie. Podobnie można pracować z rozkładem normalnym, jeśli wiadomo, że analizowana zmienna jest takim rozkładem opisana.
Dystrybuanta empiryczna powstaje bezpośrednio z danych. Dla każdej wartości progu sprawdzasz, jaki odsetek obserwacji jest od niej mniejszy lub równy. Jeśli zbadano wzrost 100 osób, dystrybuanta empiryczna dla 175 cm pokaże, jaki udział badanych ma wzrost nie większy niż 175 cm.
Dystrybuanta empiryczna jest zwykle funkcją schodkową, nawet gdy badana cecha ma charakter ciągły, ponieważ opiera się na skończonej liczbie obserwacji. Przy większej, losowo dobranej próbie jej przebieg zazwyczaj coraz lepiej przybliża dystrybuantę teoretyczną. Takie funkcje wykorzystuje się między innymi w analizie danych oraz w teście Kołmogorowa-Smirnova.
Dystrybuanta zamienia opis pojedynczych wyników w odpowiedź na pytania o progi i przedziały. Dzięki temu pozwala oceniać ryzyko, porównywać dane z modelem oraz analizować rozkład obserwacji bez skupiania się wyłącznie na jednej wartości.
[ picture_1 ]
Najkrócej mówiąc, dystrybuanta odpowiada na pytanie: jakie jest prawdopodobieństwo wyniku nie większego niż ustalona wartość? Jej niemalejący przebieg, wartości od 0 do 1 oraz różnica między kształtem schodkowym i ciągłym wystarczają, by rozpoznać podstawowe zastosowania tego pojęcia w statystyce.



