Jak obliczyć błąd pomiarowy? Poradnik krok po kroku
Błąd pomiarowy obliczysz, porównując wynik pomiaru z wartością rzeczywistą lub odniesienia. Dla pojedynczego pomiaru użyj błędu bezwzględnego, względnego albo procentowego. Przy serii pomiarów najpierw wyznacz średnią arytmetyczną, a następnie odchylenie standardowe.
Podstawowe wzory na błąd pomiarowy
W oznaczeniach poniżej xm oznacza wartość zmierzoną, a xrz – wartość rzeczywistą lub przyjętą wartość odniesienia. Gdy nie znasz wartości rzeczywistej, nie obliczysz rzeczywistego błędu pomiaru, lecz możesz oszacować błąd na podstawie specyfikacji przyrządu albo rozrzutu serii pomiarów.
| Rodzaj błędu | Wzór | Opis |
|---|---|---|
| Błąd bezwzględny | Δx = |xm − xrz| | Różnica między wynikiem pomiaru a wartością odniesienia. Jednostka jest taka sama jak jednostka mierzonej wielkości. |
| Błąd względny | ε = Δx / |xrz| | Stosunek błędu bezwzględnego do wartości rzeczywistej. Jest bezwymiarowy. |
| Błąd procentowy | ε% = ε · 100% | Błąd względny zapisany w procentach. |
Przykład: jeżeli zmierzono napięcie 9,8 V, a wartość odniesienia wynosi 10,0 V, to błąd bezwzględny wynosi 0,2 V. Błąd względny to 0,2 V ÷ 10,0 V = 0,02, czyli błąd procentowy wynosi 2%.
Jak obliczyć błąd dla serii pomiarów?
Gdy tę samą wielkość mierzysz wielokrotnie w podobnych warunkach, pojedynczy odczyt zastępuje się zwykle średnią arytmetyczną. Dla serii, w której liczba pomiarów jest większa od czterech, odchylenie standardowe można przyjąć jako oszacowanie błędu wynikającego z rozrzutu pomiarów.
Procedura obliczeń wygląda następująco:
- Oblicz średnią arytmetyczną – x̄ = (x1 + x2 + … + xn) / n, gdzie xi oznacza kolejny wynik, a n liczbę pomiarów.
- Oblicz różnice od średniej – dla każdego wyniku wyznacz wartość xi − x̄.
- Oblicz odchylenie standardowe – s = √[Σ(xi − x̄)² / (n − 1)]. W mianowniku użyto n − 1, ponieważ jest to standardowe oszacowanie odchylenia dla próby.
- Zapisz wynik – średnią przedstaw wraz z oszacowanym rozrzutem, na przykład x̄ ± s, zachowując jednostkę mierzonej wielkości.
Załóżmy, że napięcie zmierzono pięć razy. Wyniki pośrednie mogą wyglądać tak:
| Nr pomiaru | Wynik [V] | Różnica od średniej [V] |
|---|---|---|
| 1 | 12,0 | −0,2 |
| 2 | 12,3 | 0,1 |
| 3 | 12,1 | −0,1 |
| 4 | 12,4 | 0,2 |
| 5 | 12,2 | 0,0 |
Średnia wynosi 12,2 V. Po podstawieniu różnic do wzoru otrzymujemy odchylenie standardowe około 0,16 V. Wynik serii można więc zapisać w przybliżeniu jako 12,20 ± 0,16 V. Jest to informacja o rozrzucie wyników, a nie pełna ocena niepewności pomiaru.
Jak interpretować specyfikację producenta miernika?
Cyfrowe mierniki często podają dokładność w postaci ±(a% + b cyfr). Oznacza to, że graniczny błąd wskazania składa się z części procentowej oraz składnika zależnego od najmniej znaczącej cyfry wyświetlacza. Obie części trzeba przeliczyć na tę samą jednostkę i dopiero wtedy dodać.
Przykładowo zapis ±(3% + 5) oznacza 3% wskazania plus pięć jednostek ostatniej cyfry. Jeśli miernik pokazuje 27 V, a rozdzielczość odczytu wynosi 1 V, błąd graniczny wynosi:
±(0,03 · 27 V + 5 · 1 V) = ±5,81 V
Jeżeli natomiast wyświetlacz pokazuje 27,00 V, a ostatnia cyfra odpowiada 0,01 V, zapis ±(1,2% + 5) daje:
±(0,012 · 27 V + 5 · 0,01 V) = ±0,374 V
Wynik należy więc interpretować odpowiednio jako 27,00 V ± 0,374 V, o ile producent odnosi specyfikację do warunków podanych w instrukcji. Nie wolno zakładać, że sama wartość procentowa opisuje cały błąd.
W miernikach analogowych klasa przyrządu odnosi się zwykle do pełnego zakresu pomiarowego. Przykładowo woltomierz o zakresie 300 V i klasie 1,5 może mieć błąd graniczny równy 1,5% · 300 V = 4,5 V. Przy odczycie 10 V daje to aż 45% wartości wskazania. Dlatego zakres powinien być dobrany tak, aby odczyt znajdował się możliwie blisko końca skali.
Błąd pomiarowy a niepewność pomiaru
Błąd pomiarowy jest różnicą między wynikiem a wartością rzeczywistą lub odniesienia. Niepewność pomiaru opisuje natomiast zakres wartości, w którym – przy określonym modelu i poziomie ufności – może znajdować się wartość przypisywana mierzonej wielkości. Nie są to pojęcia równoważne.
W profesjonalnych pomiarach niepewność może uwzględniać między innymi rozrzut serii, dane z wzorcowania, specyfikację przyrządu i wpływ warunków otoczenia. Jej wyznaczanie opiera się na zasadach opisanych w dokumentach metrologicznych, w tym w przewodnikach dotyczących wyrażania niepewności oraz w wymaganiach dla laboratoriów wzorcujących, takich jak PN-EN ISO/IEC 17025.
Do prostych obliczeń wystarczy rozróżnić trzy sytuacje: pojedynczy pomiar porównujesz z wartością odniesienia, serię pomiarów opisujesz średnią i odchyleniem standardowym, a ograniczenia miernika odczytujesz z jego specyfikacji i przeliczasz na jednostki mierzonej wielkości.




