Sobota, 21 listopada 2026 Imieniny: Maria, Janusz, Konrad Redakcja Kontakt
Statystyka

Jak obliczyć wariancję zmiennej losowej?

Autor: Redakcja likekonik.pl Publikacja: 21 listopada 2026 3 min czytania
Kalkulator i notatnik z zapisanymi obliczeniami

Wariancję zmiennej losowej oblicza się najczęściej ze wzoru \(V(X)=E(X^2)-[E(X)]^2\). Najpierw wyznacz wartość oczekiwaną \(E(X)\), następnie wartość oczekiwaną kwadratu \(E(X^2)\), a na końcu odejmij kwadrat pierwszej z tych wartości.

Czym jest wariancja?

Wariancja \(V(X)\), nazywana także \(\operatorname{Var}(X)\), mierzy rozrzut wartości zmiennej losowej wokół jej wartości oczekiwanej. Jest zdefiniowana jako wartość oczekiwana kwadratu odchylenia zmiennej od średniej:

\[
V(X)=E\left((X-E(X))^2\right)
\]

Kwadrat odchylenia sprawia, że wariancja nie może być ujemna. Im większa wariancja, tym większe rozproszenie możliwych wartości wokół \(E(X)\).

Wzory dla zmiennej skokowej i ciągłej

Sposób wyznaczania wartości oczekiwanych zależy od typu zmiennej losowej. Dla zmiennej skokowej stosuje się sumowanie, a dla zmiennej ciągłej – całkowanie.

Typ zmiennej Wartość oczekiwana \(E(X)\) Wariancja \(V(X)\)
Skokowa \(\displaystyle E(X)=\sum_i x_i p_i\) \(\displaystyle V(X)=\sum_i (x_i-E(X))^2p_i\)
Ciągła \(\displaystyle E(X)=\int_{-\infty}^{\infty}x f(x)\,dx\) \(\displaystyle V(X)=\int_{-\infty}^{\infty}(x-E(X))^2f(x)\,dx\)
Oba typy \(\displaystyle V(X)=E(X^2)-[E(X)]^2\)

W praktyce wygodniej korzystać z postaci:

\[
\boxed{V(X)=E(X^2)-[E(X)]^2}
\]

Dla zmiennej skokowej wartość \(E(X^2)\) oblicza się jako \(\sum_i x_i^2p_i\). Dla zmiennej ciągłej korzysta się z całki \(\int_{-\infty}^{\infty}x^2f(x)\,dx\). Jeżeli dana jest dystrybuanta zmiennej ciągłej, najpierw może być konieczne wyznaczenie funkcji gęstości, zwykle przez różniczkowanie.

Jak obliczyć wariancję krok po kroku?

Algorytm jest taki sam dla obu typów zmiennych. Zmienia się tylko sposób obliczania wartości oczekiwanych:

  1. Wyznacz \(E(X)\) – użyj sumy dla zmiennej skokowej albo całki dla zmiennej ciągłej.
  2. Wyznacz \(E(X^2)\) – podnieś wartości zmiennej do kwadratu, a następnie oblicz ich wartość oczekiwaną.
  3. Podstaw wyniki do wzoru \(\displaystyle V(X)=E(X^2)-[E(X)]^2\).

Przykład dla zmiennej skokowej: niech \(X\) przyjmuje wartości \(0,1,2\) z prawdopodobieństwami odpowiednio \(0{,}2\), \(0{,}5\) i \(0{,}3\). Wtedy:

\[
E(X)=0\cdot0{,}2+1\cdot0{,}5+2\cdot0{,}3=1{,}1
\]

Najpierw obliczamy wartość oczekiwaną kwadratu:

\[
E(X^2)=0^2\cdot0{,}2+1^2\cdot0{,}5+2^2\cdot0{,}3=1{,}7
\]

Zatem:

\[
V(X)=1{,}7-(1{,}1)^2=1{,}7-1{,}21=0{,}49
\]

W przypadku zmiennej ciągłej analogiczne działania wykonuje się za pomocą całek. Jeżeli rachunki wymagają całkowania przez części, podstawienia albo obliczenia całki niewłaściwej, trzeba najpierw sprawdzić, czy odpowiednie wartości oczekiwane w ogóle istnieją.

Jak sprawdzić wynik?

Przed zakończeniem obliczeń sprawdź następujące elementy:

  • Wariancja jest nieujemna, więc wynik \(V(X)<0\) oznacza błąd rachunkowy albo niewłaściwe zastosowanie wzoru.
  • Jednostka wariancji jest kwadratem jednostki zmiennej, na przykład \(\text{m}^2\), jeśli \(X\) mierzy długość w metrach.
  • Odchylenie standardowe oblicza się jako \(\sigma=\sqrt{V(X)}\), więc jego jednostka jest taka sama jak jednostka zmiennej.
  • Wartości \(E(X)\) i \(E(X^2)\) powinny być wyznaczone dla tego samego rozkładu i tego samego zakresu wartości.

Najkrótsza ścieżka obliczeń brzmi więc: wyznacz \(E(X)\), wyznacz \(E(X^2)\), a następnie zastosuj \(\displaystyle V(X)=E(X^2)-[E(X)]^2\). Wariancja musi wyjść nieujemna.

Redakcja likekonik.pl

Likekonik.pl to pomoc w nauce przedmiotów ścisłych. Zebraliśmy wzory matematyczne, fizyczne i chemiczne razem z wyjaśnieniem, kiedy i jak je stosować. Omawiamy geometrię, funkcje i statystykę oraz rozwiązujemy przykładowe zadania krok po kroku. Tłumaczymy pojęcia, z którymi uczniowie i studenci mają najwięcej kłopotu. Piszemy przystępnie, tak żeby z naszych materiałów można było szybko powtórzyć materiał przed sprawdzianem, maturą lub kolokwium.

763 opublikowanych artykułów zobacz wszystkie

Przeczytaj też

Spis treści · 4 sekcji